ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો અર્થ શબ્દશઃ આ છે: "હે મારા પ્રભુ, હું પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન વાસુદેવને આદરપૂર્વક પ્રણામ કરું છું." વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણનું નામ છે, કારણ કે તેઓ વસુદેવના પુત્ર છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં દેવર્ષિ નારદે રાજકુમાર ધ્રુવને શીખવેલો આ જ બાર અક્ષરનો મંત્ર છે, અને આ જ શબ્દોથી ભાગવતનો પહેલો શ્લોક પણ શરૂ થાય છે. જપની ગણતરી તમે નિઃશુલ્ક ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય કાઉન્ટર પર રાખી શકો છો.
આ લેખ ગ્રંથોની નજીક રહે છે. દરેક શ્લોકની લિંક ત્યાં જ આપી છે જ્યાં તેનો પહેલી વાર ઉપયોગ થયો છે, જેથી તમે તેનો અનુવાદ જાતે વાંચી શકો. જો તમે નામજપમાં બિલકુલ નવા હો, તો પહેલાં નામ જાપ માર્ગદર્શિકા વાંચો, પછી આ વિશેષ મંત્ર માટે અહીં પાછા આવો.
ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો અર્થ, શબ્દશઃ
જે શ્લોકમાં આ મંત્ર શીખવવામાં આવ્યો છે, શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.54, તે તેને સંસ્કૃતમાં આ રીતે આપે છે:
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય
એ જ પાના પર ચારેય શબ્દોનો અર્થ આ રીતે આપ્યો છે:
| શબ્દ | શ્લોક સાથે આપેલો અર્થ |
|---|---|
| ૐ | હે મારા પ્રભુ |
| નમઃ | હું આદરપૂર્વક પ્રણામ કરું છું |
| ભગવતે | પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને |
| વાસુદેવાય | પરમ પ્રભુ વાસુદેવને |
આ શબ્દો સાથે વાંચીએ તો એક જ ભાવ બને છે: જપ કરનાર પ્રભુને સંબોધે છે અને નમન કરે છે. આ શબ્દોમાં કોઈ માગણી નથી. તે આદરની ભેટ છે, અને એ જ ભાવથી તેનું પુનરાવર્તન કરવાનું હોય છે.
વાસુદેવ કોણ છે? ભાગવતનો પહેલો શ્લોક, શ્રીમદ્ ભાગવત 1.1.1, આ જ ચાર શબ્દોથી શરૂ થાય છે. ત્યાંના શબ્દાર્થમાં વાસુદેવાયનો અર્થ આપ્યો છે: "વાસુદેવને (વસુદેવના પુત્રને), એટલે કે આદિ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને". તેનો અનુવાદ આ રીતે શરૂ થાય છે: "હે મારા પ્રભુ, વસુદેવપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ, હે સર્વવ્યાપી પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન, હું આપને આદરપૂર્વક પ્રણામ કરું છું."
ભગવદ્ ગીતા 7.19 પણ આ નામનો આ જ અર્થમાં ઉપયોગ કરે છે. તેના શબ્દાર્થમાં વાસુદેવઃ એટલે "શ્રીકૃષ્ણ, વસુદેવના પુત્ર". એ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે અનેક જન્મો પછી જ્ઞાની મનુષ્ય "મને જ સર્વસ્વ જાણીને મારે શરણે આવે છે". શ્લોક કહે છે કે આવો મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ છે.
તેથી આ મંત્ર શ્રીકૃષ્ણને કરેલો પ્રણામ છે, જેમને ભગવાન અને વાસુદેવ કહીને સંબોધ્યા છે. ભાગવતનો પહેલો શ્લોક તેમને વસુદેવપુત્ર પણ કહે છે અને સર્વવ્યાપી પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાન પણ. બંને રીતે ક્રિયા એક જ છે: નમન.
મંત્રનો સ્રોત: નારદ અને ધ્રુવ
આ મંત્રનો સૌથી જાણીતો પ્રસંગ ભાગવતના ચોથા સ્કંધનો એક અધ્યાય છે, જેનું શીર્ષક છે "ધ્રુવ મહારાજ વન માટે ઘર છોડે છે". ધ્રુવ એક રાજાના પુત્ર છે અને દેવર્ષિ નારદ તેમનું માર્ગદર્શન કરે છે. ક્યાં જવું, કેવી રીતે બેસીને ધ્યાન કરવું અને શું જપવું, તે નારદ તેમને કહે છે.
પહેલાં નારદ તેમને એક પવિત્ર વનમાં મોકલે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.42 માં તેઓ કહે છે: "તું યમુનાના કાંઠે જા, જ્યાં મધુવન નામનું પુણ્ય વન છે, અને ત્યાં શુદ્ધ થા."
પછી તેઓ મંત્ર આપે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.53 માં નારદ કહે છે: "હે રાજપુત્ર, હવે હું તને એ મંત્ર કહું છું જેનો જપ ધ્યાનની આ જ પદ્ધતિ સાથે કરવાનો છે." પછીનો શ્લોક, 4.8.54, એ મંત્રનું નામ આપે છે. તેના અનુવાદમાં તેને "ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસનાનો બાર અક્ષરનો મંત્ર" કહ્યો છે.
4.8.54 પરના તાત્પર્યમાં આગળ કહ્યું છે કે આ મંત્ર "દ્વાદશાક્ષર મંત્ર તરીકે ઓળખાય છે" અને "આ મંત્રનો જપ વૈષ્ણવ ભક્તો કરે છે". દ્વાદશાક્ષરનો સીધો અર્થ છે "બાર અક્ષરનો", જે શ્લોકે પોતે કરેલા બાર અક્ષરના મંત્રના વર્ણન સાથે મેળ ખાય છે.
ધ્રુવે આ સૂચનાઓનું પાલન તપસ્યા સાથે કર્યું. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.72 કહે છે કે પહેલા મહિનામાં તેમણે "દર ત્રીજે દિવસે માત્ર ફળો અને બોર ખાધાં". જે મિલનની તેમને આશા હતી, તેનાથી કથા પૂરી થાય છે. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.9.1 કહે છે કે ભગવાન "ગરુડની પીઠ પર બેઠા, અને ગરુડ તેમને પોતાના સેવક ધ્રુવને જોવા મધુવનમાં લઈ ગયા".
આ મંત્રના શબ્દો એક લાંબી સ્તુતિમાં પણ આવે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત 1.5.37 માં નારદ વ્યાસને એક પ્રાર્થના શીખવે છે, જે "ઓં નમો ભગવતે તુભ્યં વાસુદેવાય ધીમહિ" થી શરૂ થાય છે. તેનો અનુવાદ છે: "ચાલો, આપણે સૌ વાસુદેવ અને તેમના પૂર્ણ અંશ પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને સંકર્ષણનો મહિમા ગાઈએ." આ લેખ નાના, ચાર શબ્દના મંત્ર વિશે છે.
ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જપ કેવી રીતે કરવો (જપ વિધિ)
ધ્રુવનો અધ્યાય આ મંત્રનો જપ કેવી રીતે કરવો તે વિશે વ્યવહારુ વિગતો આપે છે. નીચેનાં પગલાં તેના પર આધારિત છે, અને જ્યાં અમારી પોતાની સાદી સલાહ છે, ત્યાં તે સ્પષ્ટ લખ્યું છે.
- શક્ય હોય તો મંત્ર ગુરુ પાસેથી લો. 4.8.54 નું તાત્પર્ય કહે છે કે મંત્ર પ્રામાણિક આધ્યાત્મિક ગુરુ દ્વારા સ્વીકારવો જોઈએ અને તે જમણા કાનમાં સાંભળવો જોઈએ. જો તમારા ગુરુ હોય, તો તેમણે આપેલું સ્વરૂપ અને નિયમો પાળો.
- બેસો અને મનને સ્થિર કરો. સ્વચ્છ, શાંત જગ્યા અમારી સલાહ છે. સૂચના તો નારદની જ છે: શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.44 માં તેઓ ધ્રુવને પોતાના આસન પર બેસવા, મન અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવા અને "ખૂબ ધીરજથી ધ્યાન શરૂ કરવા" કહે છે.
- પ્રભુનું સ્વરૂપ મનમાં રાખો. નારદ જપને ધ્યાન સાથે જોડે છે. 4.8.53 માં તેઓ તેને એવો મંત્ર કહે છે "જેનો જપ ધ્યાનની આ જ પદ્ધતિ સાથે કરવાનો છે".
- આખો મંત્ર એક એકમ તરીકે જપો. અમારી સલાહ: ચારેય શબ્દો એક મણકા પર બોલો, પછી આગળના મણકા પર જાઓ. શરૂઆતનો ૐ છોડશો નહીં અને ઉતાવળમાં બાર અક્ષરોને અસ્પષ્ટ કરશો નહીં.
- જે ઉપલબ્ધ હોય તે અર્પણ કરો. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.55 જળ, ફૂલની માળાઓ, ફળો અને "તુલસીનાં પાન, જે પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને અત્યંત પ્રિય છે" ગણાવે છે.
- તમારા સમય નક્કી કરો. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.57 માં નારદ "વિગ્રહની પૂજા અને દિવસમાં ત્રણ વાર મંત્રજપ" ની વાત કરે છે.
તમને સંપૂર્ણ પરિસ્થિતિની જરૂર નથી. 4.8.54 નો અનુવાદ પોતે કહે છે કે ઉપાસના "સ્થળ, સમય અને ઉપસ્થિત સગવડો તથા અગવડો ધ્યાનમાં રાખીને" કરવી જોઈએ. અને જો બાહ્ય પૂજા બિલકુલ શક્ય ન હોય, તો શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.58 બીજો માર્ગ પણ આપે છે: "મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં હૃદયમાં જ એ પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનની પૂજા કરવી, જે મંત્રથી અભિન્ન છે."
ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય કેટલી વાર જપવો
અહીં ટાંકેલા શ્લોકો જપની કોઈ નિશ્ચિત સંખ્યા નક્કી કરતા નથી. નારદ ધ્રુવને એક લય આપે છે: દિવસમાં ત્રણ વાર જપ. સંખ્યા તમારા પર છોડી છે, અને જો તમારા ગુરુ હોય, તો તેમના પર.
મોટા ભાગના લોકો માળાથી ગણે છે. એક માળામાં સામાન્ય રીતે 108 મણકા હોય છે, તેથી એક માળા એટલે 108 મંત્ર. નીચેનું કોષ્ટક બતાવે છે કે કેટલીક સરળ યોજનાઓથી કેટલો જપ થાય છે. આ માત્ર ગણિત છે, નિયમ નહીં. ત્રણ બેઠકોવાળી હરોળો નારદની "દિવસમાં ત્રણ વાર" વાળી સૂચનાની લય અપનાવવાની એક રીત છે.
| યોજના | એક બેઠકમાં માળા | દિવસમાં બેઠકો | દરરોજ મંત્ર | 30 દિવસમાં મંત્ર |
|---|---|---|---|---|
| ધીમી શરૂઆત | 1 | 1 | 108 | 3,240 |
| ત્રણ બેઠકો, દરેકમાં એક માળા | 1 | 3 | 324 | 9,720 |
| નિયમિત દૈનિક સાધના | 4 | 1 | 432 | 12,960 |
| ત્રણ બેઠકો, દરેકમાં ચાર માળા | 4 | 3 | 1,296 | 38,880 |
એ હરોળ પસંદ કરો જે તમે તણાવ વિના રોજ નિભાવી શકો. મહિના સુધી રોજ કરેલી એક માળા, અઠવાડિયામાં છૂટી જતી મોટી સંખ્યા કરતાં વધુ આપે છે. એક માળા સહજ લાગવા માંડે ત્યારે પહેલી બેઠક બમણી કરવાને બદલે બીજી બેઠક ઉમેરો. બીજું કોઈ લક્ષ્ય હોય તો નામ જાપ કેલ્ક્યુલેટર તેનો હિસાબ કરે છે, અને માળામાં 108 મણકા કેમ હોય છે વાળો લેખ આ સંખ્યા સમજાવે છે.
ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય જપવાના લાભ
નીચે એ જ લાભ આપ્યા છે જેનું વર્ણન ટાંકેલા શ્લોકો કરે છે. તે ભક્તિમય અને આધ્યાત્મિક છે. આ પાના પર ટાંકેલો કોઈ પણ શ્લોક ધન, સફળતા, જ્યોતિષીય ઉપાય કે રોગમાંથી સાજા થવાનું વચન આપતો નથી, અને આ લેખ પણ આપતો નથી.
- દોષોથી મુક્ત મન. નારદ મંત્ર સાથેના ધ્યાનનું વર્ણન કરે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત 4.8.52 માં, જે મનને પ્રભુના મંગલમય સ્વરૂપ પર એકાગ્ર કરે છે, તે "ખૂબ જલદી બધા ભૌતિક દોષોથી મુક્ત થાય છે".
- છૂટે નહીં એવું ધ્યાન. એ જ શ્લોક કહે છે કે આવી વ્યક્તિ "પ્રભુના ધ્યાનમાંથી નીચે ઊતરતી નથી".
- પ્રભુનું સાંનિધ્ય. ધ્રુવની કથામાં સાધનાનો અંત એ છે કે ભગવાન "પોતાના સેવક ધ્રુવને જોવા" મધુવનમાં આવે છે.
- જાગેલું જીવન. ભગવાનને મળતાં ધ્રુવ શ્રીમદ્ ભાગવત 4.9.6 માં કહે છે: "મારી અંદર પ્રવેશીને આપે મારી બધી સૂતેલી ઇન્દ્રિયોને સજીવન કરી છે."
- જેમાં હૃદય જ પૂરતું છે એવી પૂજા. શ્લોક 4.8.58 "મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં હૃદયમાં" પૂજાની છૂટ આપે છે, તેથી આ સાધના બાહ્ય વ્યવસ્થા પર આધાર રાખતી નથી.
ધ્રુવની કથા શાસ્ત્રનું પોતાનું ઉદાહરણ છે, દરેક જપ કરનાર માટે એ જ બાહ્ય ઘટનાઓનું વચન નથી. ભક્તો આ મંત્રના પોતાના અનુભવો ઘણી રીતે વર્ણવે છે, અને એ અનુભવો દરેક વ્યક્તિમાં જુદા હોય છે. આ જપ એક ભક્તિ-સાધના છે, અને તે તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી.
ક્યારે જપવો અને કયા નિયમો રાખવા
ધ્રુવના અધ્યાયમાં આ મંત્ર સાથે આવતા નિયમો થોડા અને વ્યવહારુ છે.
- સમય: દિવસમાં ત્રણ વાર, જેમ 4.8.57 માં નારદ ધ્રુવને કહે છે.
- સ્થળ અને પરિસ્થિતિ: ઉપાસના "સ્થળ, સમય અને ઉપસ્થિત સગવડો તથા અગવડો ધ્યાનમાં રાખીને" કરો, જેમ 4.8.54 નો અનુવાદ કહે છે.
- અર્પણ: જે કંઈ શુદ્ધ વસ્તુ ઉપલબ્ધ હોય તે, અને શક્ય હોય તો તુલસીનાં પાન, જેમ 4.8.55 ગણાવે છે.
- ગણતરીથી આગળ સ્મરણ: 4.8.57 માં નારદ ધ્રુવને એમ પણ કહે છે કે "પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનના વિવિધ અવતારોની દિવ્ય લીલાઓનું ધ્યાન કર".
- ધ્યાન: અર્થ મનમાં રાખીને જપો. જે રોજ જપ કરે છે, તેમના માટે નામના અપરાધો વિશે વાંચવું ઉપયોગી છે.
જો તમે એકાદશી જેવા વિશેષ દિવસોએ પણ જપ કરતા હો, તો એકાદશી નામ જાપ માર્ગદર્શિકા તેના વિશે જણાવે છે.
આ મંત્રના જપમાં થતી સામાન્ય ભૂલો
- તેને ઇચ્છાઓની યાદી માની લેવી. આ શબ્દો નમન છે, માગણી નહીં. તેમને મનગમતાં પરિણામોનું સૂત્ર સમજવું એ તેમના અર્થને ચૂકવા બરાબર છે.
- અક્ષરો ઉતાવળે બોલવા. ઉતાવળ બાર અક્ષરોને અસ્પષ્ટ કરી દે છે. જપ યાંત્રિક લાગે તો થોડી માળા ધીમે કરો.
- સ્મરણ વિનાની ગણતરી. ધ્રુવનો અધ્યાય જપને પ્રભુના ધ્યાન સાથે જોડે છે. મન બીજે હોય અને સંખ્યા પૂરી થાય, તો તે નારદે વર્ણવેલી સાધના નથી.
- ખૂબ મોટી શરૂઆત. અઠવાડિયામાં છૂટી જતું મોટું લક્ષ્ય રોજ નિભાવેલી એક માળા કરતાં ઓછું આપે છે.
- મંત્રોની ભેળસેળ. ચાર શબ્દનો મંત્ર અને 1.5.37 ની લાંબી સ્તુતિ જુદા જપ છે. એક પસંદ કરો, અને તમારા ગુરુએ આપેલું સ્વરૂપ જ રાખો.
- પોતાની પરંપરાની અવગણના. જ્યાં તમારા પરિવાર કે ગુરુના વિશેષ નિયમો હોય, તે પહેલાં આવે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય કોનો મંત્ર છે?
આ શ્રીકૃષ્ણનો મંત્ર છે. ભાગવતના પહેલા શ્લોકનો શબ્દાર્થ વાસુદેવાયનો અર્થ "વસુદેવના પુત્ર, એટલે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ" આપે છે, અને 4.8.54 નો અનુવાદ તેને "ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસના" નો મંત્ર કહે છે.
શું સાચું સ્વરૂપ "ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય નમઃ" છે?
આ મંત્ર શીખવતો શ્લોક તેને ચાર શબ્દોમાં આપે છે, જે વાસુદેવાય પર પૂરા થાય છે, અને અંતે અલગ નમઃ નથી. જો તમારા પરિવાર કે ગુરુએ તમને લાંબું સ્વરૂપ શીખવ્યું હોય, તો એ જ શિક્ષાનું પાલન કરો.
શું તેનો જપ કરવા દીક્ષા જરૂરી છે?
4.8.54 નું તાત્પર્ય કહે છે કે મંત્ર પ્રામાણિક આધ્યાત્મિક ગુરુ દ્વારા સ્વીકારવો જોઈએ. તે એમ પણ કહે છે કે જે વ્યક્તિ વૈષ્ણવ ઉપાસના-પદ્ધતિ અપનાવે છે, તેને પ્રણવ, એટલે કે ૐ, ઉચ્ચારવાની છૂટ છે. જો તમારા ગુરુ હોય, તો તેમને પૂછો; ન હોય, તો આદરથી જપો અને માર્ગદર્શન શોધો.
દિવસમાં કેટલી વાર જપવો જોઈએ?
અહીં ટાંકેલા શ્લોકો કોઈ નિશ્ચિત સંખ્યા આપતા નથી. ધ્રુવને નારદની સૂચના દિવસમાં ત્રણ વાર જપ કરવાની છે. દરેક બેઠકમાં 108 ની એક માળા, અથવા દિવસમાં એક જ માળા, શરૂઆતની સરળ રીત છે.
શું તેને મનમાં, ચૂપચાપ જપી શકાય?
શ્લોક 4.8.58 "મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં હૃદયમાં" પૂજા કરવાની વાત કરે છે. ધીમા અવાજે કે મનમાં જપ કરવો એ તેનું પાલન કરવાની સ્વાભાવિક રીત છે.
બાર અક્ષરોની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
ૐ, ન, મો, ભ, ગ, વ, તે, વા, સુ, દે, વા, ય. આ બાર અક્ષર છે, અને એ જ કારણે તાત્પર્ય તેને દ્વાદશાક્ષર મંત્ર કહે છે.
બ્રાઉઝરથી દૂર રોજની સાધના માટે MySakhi Radha Naam Jap Counter એપ નિઃશુલ્ક ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. તેમાં કેટલીક જાહેરાતો દેખાય છે, અને વૈકલ્પિક Pro અપગ્રેડ તેને દૂર કરે છે. આ સાઇટનું ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય કાઉન્ટર કંઈ ઇન્સ્ટોલ કર્યા વિના હમણાં જ કામ કરે છે.