ॐ नमो भगवते वासुदेवायचा अर्थ शब्दशः असा आहे: "हे माझ्या प्रभू, मी परम पुरुषोत्तम भगवान वासुदेवांना सादर प्रणाम करतो." वासुदेव हे श्रीकृष्णाचे नाव आहे, कारण ते वसुदेवाचे पुत्र आहेत. श्रीमद्भागवतात देवर्षी नारदांनी राजकुमार ध्रुवाला शिकवलेला हाच बारा अक्षरांचा मंत्र आहे, आणि हेच शब्द भागवताच्या पहिल्या श्लोकाची सुरुवातही करतात. जपाची मोजणी तुम्ही मोफत ॐ नमो भगवते वासुदेवाय काउंटर वर ठेवू शकता.
हा लेख ग्रंथांच्या जवळ राहतो. प्रत्येक श्लोकाची लिंक तो पहिल्यांदा वापरला आहे तिथेच दिली आहे, म्हणजे तुम्ही त्याचे भाषांतर स्वतः वाचू शकता. तुम्ही नामजपात अगदी नवे असाल, तर आधी नाम जाप मार्गदर्शिका वाचा आणि मग या विशिष्ट मंत्रासाठी इथे परत या.
ॐ नमो भगवते वासुदेवायचा अर्थ, शब्दशः
हा मंत्र ज्या श्लोकात शिकवला आहे, तो श्रीमद्भागवत 4.8.54, तो संस्कृतमध्ये असा देतो:
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
ओं नमो भगवते वासुदेवाय
त्याच पानावर चारही शब्दांचा अर्थ असा दिला आहे:
| शब्द | श्लोकासोबत दिलेला अर्थ |
|---|---|
| ॐ | हे माझ्या प्रभू |
| नमः | मी सादर प्रणाम करतो |
| भगवते | परम पुरुषोत्तम भगवंताला |
| वासुदेवाय | परम प्रभू वासुदेवांना |
हे शब्द एकत्र वाचले की एकच भाव तयार होतो: जप करणारा प्रभूला हाक मारतो आणि नमन करतो. या शब्दांत कोणतीही मागणी नाही. ते आदराची भेट आहेत, आणि त्याच भावाने त्यांची पुनरावृत्ती करायची असते.
वासुदेव कोण? भागवताचा पहिला श्लोक, श्रीमद्भागवत 1.1.1, याच चार शब्दांनी सुरू होतो. तिथल्या शब्दार्थात वासुदेवायचा अर्थ दिला आहे: "वासुदेवांना (वसुदेवाच्या पुत्राला), म्हणजेच आदि भगवान श्रीकृष्णाला". त्याचे भाषांतर असे सुरू होते: "हे माझ्या प्रभू, वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण, हे सर्वव्यापी परम पुरुषोत्तम भगवान, मी तुम्हाला सादर प्रणाम करतो."
भगवद्गीता 7.19 सुद्धा हे नाव याच अर्थाने वापरते. तिच्या शब्दार्थात वासुदेवः म्हणजे "श्रीकृष्ण, वसुदेवाचे पुत्र". त्या श्लोकात श्रीकृष्ण म्हणतात की अनेक जन्मांनंतर ज्ञानी मनुष्य "मलाच सर्व काही जाणून मला शरण येतो". असा महात्मा अत्यंत दुर्लभ असतो, असे तो श्लोक सांगतो.
म्हणून हा मंत्र श्रीकृष्णाला केलेला प्रणाम आहे, ज्यांना भगवान आणि वासुदेव म्हणून हाक मारली आहे. भागवताचा पहिला श्लोक त्यांना वसुदेवपुत्रही म्हणतो आणि सर्वव्यापी परम पुरुषोत्तम भगवानही. दोन्ही प्रकारे कृती एकच आहे: नमन.
मंत्राचा स्रोत: नारद आणि ध्रुव
या मंत्राचा सर्वात प्रसिद्ध प्रसंग भागवताच्या चौथ्या स्कंधातील एक अध्याय आहे, ज्याचे शीर्षक आहे "ध्रुव महाराज वनात जाण्यासाठी घर सोडतात". ध्रुव हा एका राजाचा पुत्र आहे आणि देवर्षी नारद त्याला मार्गदर्शन करतात. कुठे जायचे, कसे बसून ध्यान करायचे आणि काय जपायचे, हे नारद त्याला सांगतात.
आधी नारद त्याला एका पवित्र वनात पाठवतात. श्रीमद्भागवत 4.8.42 मध्ये ते म्हणतात: "तू यमुनेच्या तीरावर जा, जिथे मधुवन नावाचे पुण्य वन आहे, आणि तिथे शुद्ध हो."
मग ते मंत्र देतात. श्रीमद्भागवत 4.8.53 मध्ये नारद म्हणतात: "हे राजपुत्रा, आता मी तुला तो मंत्र सांगतो ज्याचा जप ध्यानाच्या याच पद्धतीसोबत करायचा आहे." पुढचा श्लोक, 4.8.54, त्या मंत्राचे नाव घेतो. त्याच्या भाषांतरात त्याला "भगवान श्रीकृष्णाच्या उपासनेचा बारा अक्षरांचा मंत्र" म्हटले आहे.
4.8.54 वरील तात्पर्यात पुढे सांगितले आहे की हा मंत्र "द्वादशाक्षर मंत्र म्हणून ओळखला जातो" आणि "या मंत्राचा जप वैष्णव भक्त करतात". द्वादशाक्षर म्हणजे सरळ "बारा अक्षरांचा", जे श्लोकाने स्वतः केलेल्या बारा अक्षरी मंत्राच्या वर्णनाशी जुळते.
ध्रुवाने या सूचनांचे पालन तपश्चर्येने केले. श्रीमद्भागवत 4.8.72 सांगते की पहिल्या महिन्यात त्याने "दर तिसऱ्या दिवशी फक्त फळे आणि बोरे खाल्ली". ज्या भेटीची त्याला आशा होती, त्या भेटीने कथा पूर्ण होते. श्रीमद्भागवत 4.9.1 म्हणते की भगवान "गरुडाच्या पाठीवर बसले, आणि गरुड त्यांना आपल्या सेवक ध्रुवाला पाहण्यासाठी मधुवनात घेऊन गेला".
या मंत्राचे शब्द एका मोठ्या स्तुतीतही येतात. श्रीमद्भागवत 1.5.37 मध्ये नारद व्यासांना एक प्रार्थना शिकवतात, जी "ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि" ने सुरू होते. तिचे भाषांतर असे आहे: "चला, आपण सर्वजण वासुदेव आणि त्यांचे पूर्ण अंश प्रद्युम्न, अनिरुद्ध आणि संकर्षण यांचे गुणगान करूया." हा लेख लहान, चार शब्दांच्या मंत्राबद्दल आहे.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय जप कसा करावा (जप विधी)
ध्रुवाचा अध्याय हा मंत्र कसा जपायचा याबद्दल व्यावहारिक तपशील देतो. खालील पायऱ्या त्यावरच आधारित आहेत, आणि जिथे आमचा स्वतःचा साधा सल्ला आहे, तिथे तसे स्पष्ट लिहिले आहे.
- शक्य असल्यास मंत्र गुरूकडून घ्या. 4.8.54 चे तात्पर्य सांगते की मंत्र प्रामाणिक आध्यात्मिक गुरूद्वारे स्वीकारावा आणि तो उजव्या कानात ऐकावा. तुमचे गुरू असतील, तर त्यांनी दिलेले रूप आणि नियम पाळा.
- बसा आणि मन स्थिर करा. स्वच्छ, शांत जागा हा आमचा सल्ला आहे. सूचना मात्र नारदांचीच आहे: श्रीमद्भागवत 4.8.44 मध्ये ते ध्रुवाला आपल्या आसनावर बसायला, मन आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवायला आणि "मोठ्या धीराने ध्यान सुरू करायला" सांगतात.
- प्रभूचे रूप मनात ठेवा. नारद जपाला ध्यानाशी जोडतात. 4.8.53 मध्ये ते याला असा मंत्र म्हणतात "ज्याचा जप ध्यानाच्या याच पद्धतीसोबत करायचा आहे".
- पूर्ण मंत्र एक एकक म्हणून जपा. आमचा सल्ला: चारही शब्द एका मण्यावर म्हणा, मग पुढच्या मण्यावर जा. सुरुवातीचा ॐ सोडू नका आणि घाईत बारा अक्षरे अस्पष्ट करू नका.
- जे उपलब्ध आहे ते अर्पण करा. श्रीमद्भागवत 4.8.55 पाणी, फुलांच्या माळा, फळे आणि "तुळशीची पाने, जी परम पुरुषोत्तम भगवंताला अत्यंत प्रिय आहेत" यांचा उल्लेख करते.
- तुमच्या वेळा ठरवा. श्रीमद्भागवत 4.8.57 मध्ये नारद "विग्रहाची पूजा आणि दिवसातून तीन वेळा मंत्रजप" याबद्दल बोलतात.
तुम्हाला परिपूर्ण परिस्थितीची गरज नाही. 4.8.54 चे भाषांतर स्वतः सांगते की उपासना "स्थान, काळ आणि उपलब्ध सोयी व गैरसोयी लक्षात घेऊन" करावी. आणि बाह्य पूजा अजिबात शक्य नसेल, तर श्रीमद्भागवत 4.8.58 दुसरा मार्गही देते: "मंत्राचे उच्चारण करत हृदयातच त्या परम पुरुषोत्तम भगवंताची पूजा करावी, जे मंत्राहून भिन्न नाहीत."
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय किती वेळा जपावा
इथे उद्धृत केलेले श्लोक जपाची निश्चित संख्या ठरवत नाहीत. नारद ध्रुवाला एक लय देतात: दिवसातून तीन वेळा जप. संख्या तुमच्यावर सोडली आहे, आणि तुमचे गुरू असतील तर त्यांच्यावर.
बहुतेक लोक माळेने मोजतात. एका माळेत सहसा 108 मणी असतात, म्हणून एक माळ म्हणजे 108 मंत्र. खालील तक्ता दाखवतो की काही सोप्या योजनांमधून किती जप होतो. हे फक्त गणित आहे, नियम नाही. तीन बैठकांच्या ओळी नारदांच्या "दिवसातून तीन वेळा" या सूचनेची लय स्वीकारण्याचा एक मार्ग आहेत.
| योजना | एका बैठकीत माळा | दिवसातील बैठका | दररोज मंत्र | 30 दिवसांत मंत्र |
|---|---|---|---|---|
| हळूवार सुरुवात | 1 | 1 | 108 | 3,240 |
| तीन बैठका, प्रत्येकी एक माळ | 1 | 3 | 324 | 9,720 |
| नियमित दैनंदिन साधना | 4 | 1 | 432 | 12,960 |
| तीन बैठका, प्रत्येकी चार माळा | 4 | 3 | 1,296 | 38,880 |
जी ओळ तुम्ही ताण न घेता रोज पाळू शकाल, ती निवडा. महिनाभर रोज पाळलेली एक माळ, आठवड्यात थांबणाऱ्या मोठ्या संख्येपेक्षा जास्त देते. एक माळ सहज वाटू लागली की पहिली बैठक दुप्पट करण्याऐवजी दुसरी बैठक जोडा. दुसरे कोणतेही लक्ष्य असेल तर नाम जाप कॅल्क्युलेटर त्याचा हिशेब करतो, आणि माळेत 108 मणी का असतात हा लेख ही संख्या समजावतो.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय जपाचे फायदे
खाली तेच फायदे दिले आहेत ज्यांचे वर्णन उद्धृत श्लोक करतात. ते भक्तिपर आणि आध्यात्मिक आहेत. या पानावर उद्धृत केलेला कोणताही श्लोक संपत्ती, यश, ज्योतिषीय उपाय किंवा आजारातून बरे होण्याचे वचन देत नाही, आणि हा लेखही देत नाही.
- दोषांतून मुक्त मन. नारद मंत्रासोबतच्या ध्यानाचे वर्णन करतात. श्रीमद्भागवत 4.8.52 मध्ये, जो मन प्रभूच्या मंगलमय रूपावर एकाग्र करतो, तो "लवकरच सर्व भौतिक दोषांतून मुक्त होतो".
- न सुटणारे ध्यान. तोच श्लोक सांगतो की अशी व्यक्ती "प्रभूच्या ध्यानातून खाली उतरत नाही".
- प्रभूचे सान्निध्य. ध्रुवाच्या कथेत साधनेचा शेवट असा होतो की भगवान "आपल्या सेवक ध्रुवाला पाहण्यासाठी" मधुवनात येतात.
- जागे झालेले जीवन. भगवंताला भेटल्यावर ध्रुव श्रीमद्भागवत 4.9.6 मध्ये म्हणतो: "माझ्या आत प्रवेश करून तुम्ही माझी सर्व झोपलेली इंद्रिये जागी केली आहेत."
- फक्त हृदय पुरेसे असलेली पूजा. श्लोक 4.8.58 "मंत्राचे उच्चारण करत हृदयात" पूजा करण्याची मुभा देतो, म्हणून ही साधना बाह्य व्यवस्थेवर अवलंबून नाही.
ध्रुवाची कथा हे शास्त्राचे स्वतःचे उदाहरण आहे, प्रत्येक जप करणाऱ्यासाठी त्याच बाह्य घटनांचे वचन नाही. भक्त या मंत्राचे आपले अनुभव अनेक प्रकारे सांगतात, आणि ते अनुभव व्यक्तीनुसार वेगळे असतात. हा जप एक भक्तिसाधना आहे, आणि तो वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाही.
कधी जपावा आणि कोणते नियम पाळावेत
ध्रुवाच्या अध्यायात या मंत्रासोबत येणारे नियम थोडे आणि व्यावहारिक आहेत.
- वेळ: दिवसातून तीन वेळा, जसे 4.8.57 मध्ये नारद ध्रुवाला सांगतात.
- स्थान आणि परिस्थिती: उपासना "स्थान, काळ आणि उपलब्ध सोयी व गैरसोयी लक्षात घेऊन" करा, जसे 4.8.54 चे भाषांतर सांगते.
- अर्पण: जी काही शुद्ध वस्तू उपलब्ध असेल ती, आणि शक्य असल्यास तुळशीची पाने, जसे 4.8.55 सांगते.
- मोजणीपलीकडचे स्मरण: 4.8.57 मध्ये नारद ध्रुवाला असेही सांगतात की "परम पुरुषोत्तम भगवंताच्या विविध अवतारांतील दिव्य लीलांचे ध्यान कर".
- लक्ष: अर्थ मनात ठेवून जपा. रोज जप करणाऱ्यांसाठी नामापराधांबद्दल वाचणे उपयुक्त आहे.
तुम्ही एकादशीसारख्या विशेष दिवशीही जप करत असाल, तर एकादशी नाम जाप मार्गदर्शिका त्याबद्दल सांगते.
हा मंत्र जपताना होणाऱ्या सामान्य चुका
- याला इच्छांची यादी समजणे. हे शब्द नमन आहेत, मागणी नाही. त्यांना हव्या त्या परिणामांचे सूत्र समजणे म्हणजे त्यांचा अर्थ चुकवणे.
- अक्षरे घाईघाईने म्हणणे. घाईमुळे बारा अक्षरे अस्पष्ट होतात. जप यांत्रिक वाटू लागला तर काही माळा हळू करा.
- स्मरणाशिवाय मोजणी. ध्रुवाचा अध्याय जपाला प्रभूच्या ध्यानाशी जोडतो. मन दुसरीकडे असताना पूर्ण झालेली संख्या ही नारदांनी वर्णन केलेली साधना नाही.
- खूप मोठी सुरुवात. आठवड्यात सुटणारे मोठे लक्ष्य, रोज पाळलेल्या एका माळेपेक्षा कमी देते.
- मंत्रांची सरमिसळ. चार शब्दांचा मंत्र आणि 1.5.37 ची मोठी स्तुती हे वेगळे जप आहेत. एक निवडा, आणि तुमच्या गुरूंनी दिलेले रूपच पाळा.
- स्वतःच्या परंपरेकडे दुर्लक्ष. जिथे तुमच्या कुटुंबाचे किंवा गुरूंचे विशिष्ट नियम आहेत, ते आधी येतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय हा कोणाचा मंत्र आहे?
हा श्रीकृष्णाचा मंत्र आहे. भागवताच्या पहिल्या श्लोकाचा शब्दार्थ वासुदेवायचा अर्थ "वसुदेवाचे पुत्र, म्हणजेच भगवान श्रीकृष्ण" असा देतो, आणि 4.8.54 चे भाषांतर याला "भगवान श्रीकृष्णाच्या उपासनेचा" मंत्र म्हणते.
"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः" हे योग्य रूप आहे का?
हा मंत्र शिकवणारा श्लोक तो चार शब्दांत देतो, जे वासुदेवाय वर संपतात, आणि शेवटी वेगळा नमः नाही. तुमच्या कुटुंबाने किंवा गुरूंनी तुम्हाला मोठे रूप शिकवले असेल, तर त्याच शिकवणीचे पालन करा.
हा जपण्यासाठी दीक्षा आवश्यक आहे का?
4.8.54 चे तात्पर्य सांगते की मंत्र प्रामाणिक आध्यात्मिक गुरूद्वारे स्वीकारावा. ते असेही सांगते की जी व्यक्ती वैष्णव उपासना पद्धती स्वीकारते, तिला प्रणव, म्हणजे ॐ, उच्चारण्याची परवानगी आहे. तुमचे गुरू असतील तर त्यांना विचारा; नसतील तर आदराने जपा आणि मार्गदर्शन शोधा.
दिवसातून किती वेळा जपावा?
इथे उद्धृत केलेले श्लोक कोणतीही निश्चित संख्या देत नाहीत. ध्रुवाला नारदांची सूचना दिवसातून तीन वेळा जप करण्याची आहे. प्रत्येक बैठकीत 108 ची एक माळ, किंवा दिवसाला एकच माळ, ही सुरुवातीची सोपी पद्धत आहे.
हा मनातल्या मनात, शांतपणे जपता येतो का?
श्लोक 4.8.58 "मंत्राचे उच्चारण करत हृदयात" पूजा करण्याबद्दल बोलतो. हळू आवाजात किंवा मनात जप करणे हा त्याचे पालन करण्याचा नैसर्गिक मार्ग आहे.
बारा अक्षरांची मोजणी कशी होते?
ॐ, न, मो, भ, ग, व, ते, वा, सु, दे, वा, य. ही बारा अक्षरे आहेत, आणि म्हणूनच तात्पर्य याला द्वादशाक्षर मंत्र म्हणते.
ब्राउझरपासून दूर रोजच्या साधनेसाठी MySakhi Radha Naam Jap Counter ॲप मोफत डाउनलोड करता येते. त्यात काही जाहिराती दिसतात, आणि पर्यायी Pro अपग्रेड त्या काढून टाकतो. या साइटवरील ॐ नमो भगवते वासुदेवाय काउंटर काहीही इंस्टॉल न करता आत्ताच काम करतो.