कृष्ण मंत्राचा अर्थ, "कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने" ने सुरू होणाऱ्या श्लोकासाठी: "आम्ही वारंवार भगवान कृष्ण, हरी, वसुदेवाचे पुत्र यांना प्रणाम करतो. ते परमात्मा, गोविंद, आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात." हा श्रीमद्भागवतातील एका श्लोकाचा Vedabase वर दिलेला अनुवाद आहे, येथे मराठीत. जरासंधाच्या कैदेतून सुटलेल्या राजांनी कृष्णाची स्तुती केली तेव्हा हा श्लोक म्हटला गेला. आपल्या पाठांची मोजणी तुम्ही निःशुल्क कृष्ण मंत्र काउंटर वर ठेवू शकता.
हा लेख मूळ पाठाच्या अगदी जवळ राहतो. यात श्लोक संस्कृतमध्ये दिला आहे, प्रत्येक शब्दाचा अर्थ समजावला आहे, त्यामागची कथा सांगितली आहे, आणि मग साधनेची गोष्ट आहे: त्याचा जप कसा करावा, किती वेळा करावा आणि त्यातून काय मिळते. प्रत्येक स्रोताची लिंक तिथेच दिली आहे जिथे त्याचा पहिल्यांदा उपयोग झाला आहे, म्हणजे तुम्ही तो स्वतः वाचू शकता. जप तुमच्यासाठी नवीन असेल, तर आधी नाम जाप मार्गदर्शिका मधील मूलभूत गोष्टी वाचा.
कृष्ण मंत्राचा अर्थ: संपूर्ण श्लोक
हा श्लोक श्रीमद्भागवत 10.73.16 आहे. Vedabase चे पान तो देवनागरीत असा छापते:
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नम: ॥
रोमन अक्षरांत तेच पान तो असा देते:
kṛṣṇāya vāsudevāya haraye paramātmane praṇata-kleśa-nāśāya govindāya namo namaḥ
त्याचा संपूर्ण अनुवाद असा आहे: "आम्ही वारंवार भगवान कृष्ण, हरी, वसुदेवाचे पुत्र यांना प्रणाम करतो. ते परमात्मा, गोविंद, आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात."
या प्रार्थनेच्या रचनेकडे लक्ष द्या. पहिला भाग नावांची एक माळ आहे, आणि प्रत्येक नाव "त्यांना" अर्पण केले आहे, जसे खालील शब्द-सूची दाखवते. मग श्लोक नमो नमः वर संपतो. त्यात कोणत्याही वस्तूची किंवा परिणामाची मागणी नाही. हा एक प्रणाम आहे, दोनदा अर्पण केलेला, त्या एका भगवंताला ज्यांना पाच नावांनी हाक मारली आहे. त्यातील एक शब्दसमूह सांगतो की नमन करणाऱ्यांसाठी ते काय करतात: ते त्यांचे क्लेश दूर करतात.
कृष्ण मंत्राचा अर्थ, शब्दशः
तेच पान श्लोकातील प्रत्येक शब्दाचा छोटा अर्थ देते. क्रमाने ते असे आहेत:
| शब्द | श्लोकासोबत दिलेला अर्थ |
|---|---|
| kṛṣṇāya | कृष्णाला |
| vāsudevāya | वसुदेवाचे पुत्र |
| haraye | परम भगवान, हरी |
| parama-ātmane | परमात्मा |
| praṇata | ज्यांनी शरण घेतली आहे, त्यांच्या |
| kleśa | क्लेशाच्या |
| nāśāya | नाश करणाऱ्याला |
| govindāya | गोविंदाला |
| namaḥ namaḥ | वारंवार प्रणाम |
क्रमाने वाचल्यास ही सूची कृष्णाला वसुदेवाचे पुत्र, हरी म्हणजे परम भगवान, परमात्मा आणि गोविंद म्हणून हाक मारते. शेवटच्या दोन नावांच्या मध्ये क्लेशाविषयीचा शब्दसमूह येतो, ज्याचे स्पष्टीकरण पुढे दिले आहे.
गोविंद कोण? भागवतात या नावाचा स्वतःचा अर्थ आहे. एका अगदी मिळत्याजुळत्या प्रार्थनेत, श्रीमद्भागवत 1.8.21, महाराणी कुंती हे नाव घेतात, आणि तिथली शब्द-सूची govindāya चा अर्थ "त्या भगवंताला, जे गायींना आणि इंद्रियांना सजीव करतात" असा देते. त्या श्लोकाचे तात्पर्य सांगते की नंद आणि यशोदा, गोपाळ, गोपबाळ आणि गायी यांच्यासोबतच्या त्यांच्या लीलांमुळे "ते गोविंद म्हणून ओळखले गेले".
वासुदेव कोण? भगवद्गीताही हे नाव याच अर्थाने वापरते. भगवद्गीता 7.19 ची शब्द-सूची vāsudevaḥ चा अर्थ "श्रीकृष्ण, वसुदेवाचे पुत्र" असा देते.
प्रणतः क्लेशनाशाय चा अर्थ
लोक सर्वाधिक ज्या शब्दसमूहाबद्दल विचारतात तो आहे "प्रणतः क्लेशनाशाय". शोधात त्याचे शुद्धलेखन वेगवेगळे आढळते, पण Vedabase च्या देवनागरीत तो एकच समास आहे, प्रणतक्लेशनाशाय, आणि त्याचे लिप्यंतर praṇata-kleśa-nāśāya आहे.
त्याचे तीन भाग केल्यास शब्द-सूची हा अर्थ देते:
- praṇata: ज्यांनी शरण घेतली आहे, त्यांच्या
- kleśa: क्लेशाच्या
- nāśāya: नाश करणाऱ्याला
तिन्ही पुन्हा जोडल्यास अर्थ होतो: "ज्यांनी शरण घेतली आहे, त्यांच्या क्लेशाचा नाश करणाऱ्याला". श्लोकाचा अनुवाद हाच भाव एका विधानाच्या रूपात मांडतो: गोविंद "आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात".
हिंदीतही हाच शब्द आहे, क्लेश. विक्शनरीतील क्लेश ची हिंदी नोंद त्याचे अर्थ "पीडा, दुःख, वेदना" आणि त्यासोबत "कलह, भांडण" असे देते. या श्लोकात शब्द-सूची स्वतः त्याचा अर्थ संकट किंवा "क्लेश" असा घेते.
शब्द-सूचीनुसार येथे ज्या क्लेशाची गोष्ट आहे, तो त्यांचा आहे जे प्रणत आहेत, म्हणजे जे नमले आहेत किंवा शरण आले आहेत. म्हणून हा शब्दसमूह शरणागतीला भगवंताने दिलेल्या प्रतिसादाचे वर्णन करतो. प्रणामाशिवाय आपोआप काम करणारे हे सूत्र नाही.
श्लोक कुठून आला: जरासंधाच्या कैदेतून सुटलेले राजे
हा श्लोक त्या अध्यायातील आहे ज्याचे शीर्षक आहे "भगवान कृष्ण मुक्त झालेल्या राजांना आशीर्वाद देतात". Vedabase वरील अध्यायाचा सारांश प्रसंग असा मांडतो: "जेव्हा भगवान कृष्णाने जरासंधाने कैद केलेल्या 20,800 राजांना मुक्त केले, तेव्हा ते लगेच जमिनीवर पडून त्यांना प्रणाम करू लागले."
राजांनी दीर्घ कैद सोसली होती. अध्यायाचे सुरुवातीचे श्लोक त्यांचे वर्णन "भुकेने क्षीण" आणि "दीर्घ कैदेमुळे खूप दुर्बळ" असे करतात. त्यांनी कृष्णाला पाहिले तेव्हा, श्रीमद्भागवत 10.73.7 नुसार, राजे "हात जोडून उभे राहिले आणि इंद्रियांच्या त्या परम स्वामीची स्तुती करणारे शब्द अर्पण केले".
त्यांची प्रार्थना श्रीमद्भागवत 10.73.8 मध्ये या शब्दांनी सुरू होते: "राजे म्हणाले: हे शासक देवांच्या स्वामी, हे आपल्या शरणागत भक्तांच्या संकटाचा नाश करणाऱ्या, आपणास प्रणाम." हाच भाव शेवटचा श्लोक प्रणतक्लेशनाशाय मधून पुन्हा मांडतो.
राजांनी जे मागितले ते लक्षात घेण्यासारखे आहे. कैदेतून सुटल्यावर त्यांनी फक्त एकच गोष्ट मागितली. अध्यायाचा सारांश सांगतो की "राजांनी फक्त तेच मागितले ज्यामुळे त्यांना भगवंताच्या चरणकमलांचे निरंतर स्मरण राहील". श्रीमद्भागवत 10.73.15 मध्ये ते म्हणतात: "कृपया आम्हाला सांगा की आम्ही आपल्या चरणकमलांचे निरंतर स्मरण कसे करावे, जरी आम्ही या जगात जन्म-मृत्यूच्या चक्रात राहिलो तरी."
यानंतर तो श्लोक येतो ज्याविषयी हा लेख आहे, त्यांच्या प्रार्थनेची शेवटची ओळ म्हणून. श्रीमद्भागवत 10.73.17 हा प्रसंग असा संपवते: "अशा प्रकारे बंधनातून मुक्त झालेल्या राजांनी परम भगवंताचा महिमा गायला."
एक मिळताजुळता श्लोक: महाराणी कुंतीची प्रार्थना
भागवतातील आणखी एक श्लोक याच प्रकारे सुरू होतो. 1.8.21 मध्ये महाराणी कुंती देवनागरीत ही प्रार्थना करतात:
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥
दोन्ही श्लोक kṛṣṇāya vāsudevāya ने सुरू होतात आणि दोन्ही govindāya namo namaḥ वर संपतात. मधला भाग वेगळा आहे. कुंतीचा श्लोक कृष्णाला devakī-nandanāya, "देवकीच्या पुत्राला", आणि nanda-gopa-kumārāya, म्हणजे नंद आणि गोपाळांचा पुत्र, असे म्हणून हाक मारतो. राजांचा श्लोक त्यांना हरी, परमात्मा आणि शरणागतांच्या क्लेशाचा नाश करणारे असे म्हणतो. जप करताना एकाच श्लोकावर टिकून राहा आणि ओळी एकमेकांत मिसळू नका.
कृष्ण नाम जप कसा करावा: या मंत्राचा जप कसा करावा
हा श्लोक स्वतः कोणताही कर्मकांडाचा विधी देत नाही, म्हणून खालील पायऱ्या आमच्या साध्या सूचना आहेत, ज्या श्लोकाच्या भावावर आधारित आहेत. तुमचे गुरू असतील किंवा कुटुंबाची एखादी परंपरा असेल, तर आधी तिचेच पालन करा.
- आधी शब्द शिका. वरील देवनागरी आणि रोमन ओळी काही वेळा हळूहळू वाचा. लय धरण्यापूर्वी प्रत्येक शब्द स्पष्ट बोलायला शिका.
- तुम्ही काय म्हणत आहात ते लक्षात ठेवा. हा श्लोक एक प्रणाम आहे. सुरू करण्यापूर्वी अर्थ आठवा: तुम्ही कृष्णाला प्रणाम करत आहात, जे शरण येणाऱ्यांचे क्लेश दूर करतात.
- संपूर्ण श्लोक एक एकक माना. kṛṣṇāya पासून namo namaḥ पर्यंतचा एक पूर्ण पाठ म्हणजे एक मोजणी. अर्ध्या ओळी मोजू नका.
- स्थिर गती ठेवा. अशी गती निवडा ज्यात प्रत्येक अक्षर स्पष्ट राहील. वेग नंतर येऊ शकतो; स्पष्टता आधी येते.
- माळ किंवा काउंटर वापरा. प्रत्येक पूर्ण पाठावर एक मणी पुढे सरकवा, किंवा प्रत्येक श्लोकावर एकदा कृष्ण मंत्र काउंटर वर टॅप करा.
- राजांच्या स्वतःच्या विनंतीने समारोप करा. राजांनी विचारले होते की ते "आपल्या चरणकमलांचे निरंतर स्मरण कसे करावे". प्रत्येक बैठक स्मरणाच्या एका क्षणाने संपवणे हे त्यांच्या भावाचे अनुसरण आहे.
तुम्ही महामंत्राचाही जप करत असाल, तर आमची हरे कृष्ण मंत्राच्या फायद्यांवरील मार्गदर्शिका आणि हरे कृष्ण काउंटर त्या साधनेविषयी आहेत. भागवतातून घेतलेल्या आणखी एका छोट्या कृष्ण मंत्रासाठी ॐ नमो भगवते वासुदेवायचा अर्थ पाहा.
कृष्ण मंत्र किती वेळा जपावा
येथे उद्धृत केलेल्या श्लोकांची पाने पाठांची कोणतीही संख्या ठरवत नाहीत. राजांची प्रार्थना निरंतर स्मरणाविषयी आहे, एखाद्या लक्ष्य-संख्येविषयी नाही. म्हणून संख्या तुम्ही स्वतः निवडा, किंवा तुमचे गुरू निवडतील.
अनेक लोक माळेने मोजणी करतात. माळेच्या मुख्य भागात सहसा 108 मणी असतात, म्हणून एक माळ म्हणजे संपूर्ण श्लोकाचे 108 पाठ. हा श्लोक एखाद्या छोट्या नाम-मंत्रापेक्षा लांब आहे, म्हणून एका माळेला जास्त वेळ लागतो. खालील तक्ता फक्त साधा हिशोब आहे, कोणताही नियम नाही:
| योजना | दररोजचे पाठ | दररोजच्या माळा | 30 दिवसांतील पाठ |
|---|---|---|---|
| पहिला आठवडा | 27 | पाव माळ | 810 |
| सहज सुरुवात | 54 | अर्धी माळ | 1,620 |
| एक माळ | 108 | 1 | 3,240 |
| दोन माळा | 216 | 2 | 6,480 |
अशी ओळ निवडा जी तुम्ही दररोज निभावू शकाल. महिनाभर रोज निभावलेली छोटी संख्या, आठवड्यानंतर सुटणाऱ्या मोठ्या संख्येपेक्षा जास्त देते. दुसरे कोणतेही लक्ष्य असेल तर नाम जाप कॅल्क्युलेटर त्याचा हिशोब करतो, आणि माळेत 108 मणी का असतात हा लेख ही संख्या समजावतो.
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने मंत्राचे फायदे
खालील फायदे तेच आहेत ज्यांचे वर्णन हा श्लोक आणि येथे उद्धृत केलेले अंश करतात. ते भक्तिपर आहेत, वैद्यकीय नाहीत. हा लेख संपत्ती, नोकरी किंवा आजारातून मुक्तीचे कोणतेही वचन देत नाही. जप ही भक्ती आहे, वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नाही.
- शरणागतांच्या दुःखातून दिलासा. श्लोकाचे स्वतःचे शब्द सांगतात की गोविंद "आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात". अट शरणागती आहे, आणि त्यासाठी लागणारी कृती म्हणजे प्रणाम.
- कृष्णाचे स्मरण. राजांनी निरंतर स्मरणाचीच प्रार्थना केली होती. 10.73.15 चे तात्पर्य सांगते की "भगवंताचे निरंतर स्मरण केवळ त्यांच्या कृपेनेच होऊ शकते."
- दृढ भक्ती. श्रीमद्भागवत 10.73.18 मध्ये कृष्ण राजांना उत्तर देतात: "माझ्या प्रिय राजांनो, आतापासून तुमची माझ्यावर दृढ भक्ती राहील". कथेत त्या राजांना दिलेले हे त्यांचे आश्वासन होते.
- भगवंताची जवळीक. गीता निरंतर स्मरणाचे फळ सांगते. भगवद्गीता 8.14 मध्ये कृष्ण म्हणतात: "हे पार्था, जे योगी अनन्य भक्तीने सदैव माझे चिंतन करतात, त्यांच्यासाठी मी सहज प्राप्त होतो, कारण ते निरंतर माझ्यात लीन असतात."
राजांची कथा हे शास्त्राचे स्वतःचे उदाहरण आहे, प्रत्येक जप करणाऱ्यासाठी तशाच बाह्य घटनांचे वचन नाही. भक्त जपातून मिळणाऱ्या अनुभवाचे अनेक प्रकारे वर्णन करतात, आणि हे अनुभव प्रत्येक व्यक्तीसाठी वेगळे असतात.
कधी जपावा आणि कोणते नियम पाळावेत
या श्लोकासोबत स्वतःचे कोणतेही ठरलेले नियम येत नाहीत. या साध्या सवयी, ज्या आमच्या सूचना आहेत, साधना स्थिर ठेवायला मदत करतात:
- एक ठरलेली वेळ. अशी एक वेळ निवडा जी तुम्ही पाळू शकाल, जसे पहाटे किंवा झोपण्यापूर्वी, आणि दररोज त्याच वेळी जप करा.
- स्वच्छ आणि शांत जागा. अशा ठिकाणी बसा जिथे तुमच्या संपूर्ण मोजणीदरम्यान व्यत्यय येणार नाही.
- वेगापेक्षा लक्ष. अर्थ मनात ठेवा. लक्षपूर्वक केलेली एक फेरी, घाईत केलेल्या दोन फेऱ्यांपेक्षा अधिक मोलाची आहे.
- नामाचा आदर. नामाविषयीचे अपराध हा लेख रोज जप करणाऱ्या प्रत्येकाने वाचण्यासारखा आहे.
- आधी तुमची परंपरा. जिथे तुमचे कुटुंब किंवा गुरू विशेष नियम देतात, तिथे त्यांचेच पालन करा.
अनेक भक्त कृष्णाच्या उत्सवांच्या दिवशी अधिक जप करतात. कृष्णजन्माच्या रात्रीसाठी जन्माष्टमी नाम जाप मार्गदर्शिका पाहा.
हा मंत्र जपताना होणाऱ्या सामान्य चुका
- याला इच्छांची यादी मानणे. हा श्लोक प्रणामाचे अर्पण आहे. प्रणतक्लेशनाशाय ला परिणाम मिळवण्याचे सूत्र समजणे म्हणजे तो ज्या शरणागतीचे नाव घेतो तिच्याकडे दुर्लक्ष करणे.
- श्लोक तोडणे. संपूर्ण श्लोक एक पाठ माना. अर्धा श्लोक म्हणजे एक फेरी नाही.
- दोन श्लोक मिसळणे. कुंतीचा श्लोक आणि राजांचा श्लोक आपले पहिले आणि शेवटचे शब्द सामायिक करतात. तुम्ही निवडलेल्या श्लोकाचाच मधला भाग ठेवा.
- घाई. वेग लांब शब्दांना अस्पष्ट करतो. जप यांत्रिक वाटू लागला तर गती कमी करा.
- खूप मोठी सुरुवात. आठवड्यानंतर सुटणारे मोठे लक्ष्य, रोज निभावलेल्या पाव माळेपेक्षा कमी देते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सोप्या शब्दांत कृष्ण मंत्राचा अर्थ काय आहे?
श्लोकाचा अर्थ असा: "आम्ही वारंवार भगवान कृष्ण, हरी, वसुदेवाचे पुत्र यांना प्रणाम करतो. ते परमात्मा, गोविंद, आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात." हा कृष्णाला वारंवार केलेला प्रणाम आहे, ज्यांना पाच नावांनी हाक मारली आहे.
प्रणतः क्लेशनाशाय चा अर्थ काय?
श्लोकात तो एक समास आहे, praṇata-kleśa-nāśāya. त्याच्या भागांचे अर्थ आहेत "ज्यांनी शरण घेतली आहे, त्यांच्या", "क्लेशाच्या" आणि "नाश करणाऱ्याला". सर्व मिळून: ज्यांनी शरण घेतली आहे, त्यांच्या क्लेशाचा नाश करणाऱ्याला.
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने कुठून आला आहे?
तो श्रीमद्भागवत 10.73.16 आहे, त्या प्रार्थनेचा शेवटचा श्लोक जी जरासंधाच्या कैदेतून सुटलेल्या राजांनी कृष्णाला अर्पण केली.
कृष्णाय वासुदेवाय मंत्राचे फायदे काय आहेत?
श्लोक सांगतो की गोविंद "आपल्याला शरण येणाऱ्या सर्वांच्या दुःखाचा नाश करतात". कथेत राजांनी निरंतर स्मरण मागितले आणि कृष्णाने त्यांना दृढ भक्तीचे आश्वासन दिले. हे भक्तिपर फायदे आहेत, वैद्यकीय नाहीत.
याचा जप किती वेळा करावा?
येथे उद्धृत केलेल्या श्लोकांची पाने कोणतीही ठरलेली संख्या देत नाहीत. 108 मण्यांची एक माळ हे एक स्वाभाविक एकक आहे, आणि पाव किंवा अर्धी माळ सुरुवातीसाठी सहज जागा आहे.
ही कुंतीच्या प्रार्थनेसारखीच आहे का?
नाही. 1.8.21 मधील कुंतीचा श्लोक सुरुवात kṛṣṇāya vāsudevāya आणि शेवट govindāya namo namaḥ सामायिक करतो, पण त्याचा मधला भाग कृष्णाला देवकी आणि नंद यांचे पुत्र म्हणून हाक मारतो.
ब्राउझरपासून दूर रोजच्या साधनेसाठी MySakhi Radha Naam Jap Counter अॅप निःशुल्क डाउनलोड करता येते. त्यात काही जाहिराती दिसतात, आणि पर्यायी Pro अपग्रेड त्या काढून टाकतो. या साइटवरील कृष्ण मंत्र काउंटर काहीही इन्स्टॉल न करता आत्ता काम करतो.